Portugał Zygmunta III Wazy

Zygmunt III Waza, wnuk Zygmunta I Starego, postrzegał siebie jako spadkobiercę potęgi i najlepszych tradycji dynastii Jagiellonów. Podkreślał to chętnie poprzez wspaniałość dworu, artystyczny mecenat i odpowiednio wykorzystywaną propagandę. Tej ostatniej służyło m.in. bicie monet.

Obfitość mennic, obfitość numizmatów

Nigdy wcześniej w dziejach polskiego mennictwa nie było takiej obfitości i różnorodności numizmatów. Nie tyło też takiej ilości złotych monet, którymi król zasypał kraj. Wybijano nie tylko pojedyncze dukaty, ale też ich wielokrotności ( w tym m.in. portugały) zdobione wyrafinowanym portretem monarchy. Numizmaty bite z polecenia Zygmunta III opuszczały nie tylko mennice Rzeczpospolitej. W Sztokholmie emitowano öre ze szwedzką i polską tytulaturą królewską, gdyż Zygmunt w latach 1592-99 był także królem Szwecji.

Na potrzeby rozbudowanego systemu menniczego Zygmunta III działało szesnaście mennic, w tym siedem w Koronie: w Olkuszu, Wschowie, Malborku, Poznaniu, Krakowie, Lublinie i Bydgoszczy. Tutaj wybito w 1621 r. największą złotą monetę dziejach polskiego mennictwa – sto dukatów o wadze blisko trzystu pięćdziesięciu gram!.

Portret Zygmunta III Wazy pędzla Marcina Kobera /Kunsthistorisches Museum Wien; źródło: Wikipedia/

Złote portugały

W roku 1588, a więc rok po objęciu tronu polskiego przez Zygmunta III, wybito portugał medalowy, ukazujący króla w nie w koronie, lecz wysokim, hiszpańskim kapeluszu. Portugały pojawiły się w numizmatyce polskiej za panowania Zygmunta Augusta. Wybito je po raz pierwszy w mennicy wileńskiej w 1562 r. i były to pierwsze tego typu monety nie tylko w Wielkim Księstwie Litewskim, ale i na terenie Rzeczpospolitej. Ich wartość odpowiadała 10 dukatom. Nie bez powodu ich nazwa wiązała się z Portugalią. Ten kraj w efekcie odkryć geograficznych stał się potęgą handlową. Portugalskie statki przywoziły zza oceanu rozmaite przyprawy i towary, które wraz z doskonałymi winami płynęły do Gdańska. Portugały wykorzystywano przede wszystkim w dużych transakcjach z Portugalczykami oraz ich partnerami handlowymi.

Na awersie portugała z 1588 r. ukazano popiersie Zygmunta III zwrócone w prawo. Król nosi wysoki kapelusz ozdobiony opaską z klejnotami i kitą z piór. Ubrany jest w bogatą szubę, dookoła szyi bogata kreza. W otoku, w dwóch wierszach tytulatura monarchy: SIGISMVN[dus] III D[ei] G[ratia] RE[x] POLONI[ae] M[agnus] D[ux] L[ithuaniae] RVS[siae] PRVS[siae] MASV[Masoviae] DES[ignotus] SV[eciae] REX (Zygmunt III, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki i wyznaczony król Szwecji)

Na rewersie widnieją trzy wieńce laurowe z inskrypcjami: COELITUS SVBLIMIA DANTUR (Rzeczy szczytne z nieba pochodzą). W napisie otokowym: ANNO SALVTIS 1588 (W roku zbawienia 1588). Wieńce na rewersie miały symbolizować trzy korony. Spierano się jednak które dokładnie. Jedna z interpretacji zakładała, że polską, szwedzką oraz niebiańską (jako nagrodę w życiu wiecznym). Jednak w chwili wybicia medalu Zygmunt nie był królem Szwecji, tak więc ta wersja wydaje się mało prawdopodobna. Druga wersja sugerowała, że trzeci wieniec oznaczał Litwę, jednak nie była ona królestwem a wielkim księstwem i z tego tytułu Zygmuntowi przysługiwałaby nie korona, ale mitra wielkoksiążęca.

Portugał medalowy z trzema wieńcami, 1588; Muzeum Narodowe w Krakowie

Moda to także polityka

Wspomniany medal wybijano w złocie i srebrze. Wersję złotą nazywano portugałami/półpotrugałami, a srebrną talarami/półtalarami. Nigdy jednak nie funkcjonowały jako środki płatnicze. Stanowiły rodzaj prezentu rozdawanego przez monarchę i służyły jako element królewskiej propagandy.

Szczególną uwagę zwraca podobieństwo króla z medalu do jego najwcześniejszych portretów namalowanych przez malarza dworskiego Marcina Kobera, które znajdują się w zbiorach Wawelu oraz w Kunsthistorischesmuseum w Wiedniu. Monarcha występuje tam w hiszpańskim stroju dworskim, utrzymanym w ciemnej tonacji, o prostych liniach, z kryzą i wysokim kapeluszem. Taki ubiór nadawał postaci surowości. Podkreślał godność i opanowanie, charakterystyczne dla rozbudowanej, hiszpańskiej etykiety dworskiej. Stanowił też swoistą deklarację polityczną i przypominał o związkach Zygmunta III z Habsburgami. Monarcha żenił się dwukrotnie, a jego wybrankami były dwie siostry: Anna i Konstancja Habsburżanki.

Replika słynnego portugała.

Skarbnica narodowa oferuje replikę slynnego portugała platerowaną czystym złotem, wybitą w najwyższej jakości menniczej (stemplem lustrzanym). Więcej informacji na stronie Skarbnicy Narodowej

Zapraszamy na opowieść o mennictwie Wazów w Kronikach Numizmatycznych

Komentarze